Гісторыя Агратурызм Загадка з часоў паўстання Каліноўскага

Загадка з часоў паўстання Каліноўскага

-

- Рэклама -

 Да 155-годдзя баёў непадалёк Хатынічаў і Борак

Тэрыторыя сучаснага Ганцавіцкага раёна аказалася ўдалечыні ад баявых дзеянняў. Тым не менш языкі паўстанчага полымя дацягнуліся і да яе. Больш за тое, звесткі пра гэтую старонку інсурэкцыі (узброенага паўстання. – «КГ») даволі супя­рэчлівыя.

Само паўстанне прыйшло на землі Беларусі ў лютым: 1-га чысла апошняга зімовага месяца 1863 г. Літоўскі правінцыйны камітэт выдаў да суайчыннікаў ма­ніфест аб паўстанні. Адразу з цяперашняй тэрыторыі Польшчы ў Беларусь пачы­наюць пранікаць першыя паўстанцкія атрады. Неўзабаве з’явіліся яны і на тэ­ры­торыі, што сёння ўваходзіць у Ганцавіцкі раён, а тады была Хатыніцкай і Кру­го­віц­кай воласцямі.

Гэта былі паўстанцы на чале з Раманам Рагінскім (нар. 29 лютага 1840 г. у Ловічы, Польшча – пам. 15 лютага 1915 г. у Сеняве, Украіна) – адным з самых выбітных (паводле словаў не толькі таварышаў, але і ворагаў, а таксама гісторыкаў) паўстанцкіх камандзіраў. 7 лютага яго атрад быў нагалаву разбіты: яму нанеслі жорсткі ўдар пад Сямятычамі (цяпер тэрыторыя Польшчы, побач з сённяшняй беларускай мяжой). Ад тысячнага атрада засталося не болей за паўтары сотні. Напэўна, інсургенты (паўстанец, удзельнік паўстання. – «КГ») былі вымушаныя імкліва манеўраваць, бо неўзабаве атрад Рагінскага ўжо з 85 байцамі, паспяхова здзейсніўшы авантуру ў Пружанах, падышоў да Пінска. Горад браць не рашыліся, два дні стаялі непадалёку. Чакалі падтрымкі, якая ўсё ж не была аказаная. Тады рушылі на паўночны ўсход ад Пінска.Чытаць далей…

У задачу атрада ўваходзіла і прыцягненне палескіх сялянаў да ўзброенай барацьбы: перад гэтым удалося нечаканым нападам на Пружаны захапіць пры­кладна 200 карабінаў. Тым больш што Палессе было ідэальным асяродкам для партызанкі. 9 лютага паўстанцы наладзілі засаду поштоваму вазку, забіўшы супрацоўніка і, зразумела, абрабаваўшы. А 14 лютага паўстанцкія атрады нібыта разбілі царскія войскі генерала Івана Носціца пад Хатынічамі. У сваім пісьме шэфу жандараў Мін­скай губерні генерал-ад’ютанту князю Далгарукаму 18 лютага 1863 г. паве­дам­ляе палкоўнік Рэйхарт: «Генерал-Маёр граф Носціц апавяшчае Губернатара з Пінска, што 14 чысла яго атрад акружыў шайку мяцежнікаў каля Хатынічаў (па Вя­лікай дарозе (маецца на ўвазе паштовы тракт з Пінска ў Мінск. – А.Т.) за 70 вёрстаў ад горада Пінска) і што ў той жа дзень там была ўпартая сутычка, але вы­нік яшчэ невядомы». Выказванне наконт няяснага выніку можа наводзіць на дум­кі, што ён быў непажаданы для расійскага войска. Як гаворыцца ў кнізе «Памяць» па Ганцавіцкім раёне, «сотні хатынаўцаў аказалі паўстанцам узброеную падтрымку». Прычым ёсць звесткі, што тутэйшы люд насуперак патрабаванням уладаў па-хрысці­янску пахаваў паўстанцаў Кастуся Каліноўскага, якія загінулі ў бітве з расійскімі карнікамі. Але, як пабачым трохі ніжэй, не ўсё так проста.

(…) Атрад Р. Рагінскага нібыта перадыслакаваўся на хутар Боркі. Побач з ім 26 лютага 1863 г. адбыўся яшчэ адзін з баёў. Там інсургенты сутыкнуліся з атрадам царскіх карнікаў пад камандаваннем Альбертава, які складаўся з трох ротаў пя­хо­ты і сотні казакоў (паводле польскіх крыніцаў, сілы апошніх мелі сямікратную перавагу). Прычым стомленыя пасля шматлікіх імклівых пераходаў паўстанцы адпачывалі, калі сярод месяцовай ночы адбыўся напад. Гэта ў многім прад­выз­начыла зыход сутычкі.

Застаныя знянацку, «инсургенты баррикадировались и начали отстрѣ­ли­ваться, но дружное “ура” и штыки заставили ихъ бѣжать, оставивъ раненыхъ, убитыхъ, весь обозъ и лошадей…». Крыніцы з іншага боку гавораць пра лепшую арганізаванасць паўстанцаў. Першая рота непрыяцеля трапнымі стрэламі паў­станцаў была добра прарэджаная, але гінулі і яны. Не маючы магчымасці пас­пяхова абараняцца, Р. Рагінскі, сфармаваўшы аддзел у клін, пачаў адыход.

Паводле сведчання ў выніку допыту аднаго з жаўнераў Рагінскага Вацлава Осіпава-Серакоўскага, з сутычкі камандзір выйшаў з пашкоджаннем (магчыма, па­ра­неным): «…Вступили въ Пинскій уѣздъ, гдѣ случилась стычка съ войскомъ, во время которой онъ заболѣлъ и принужденъ былъ бросить оружіе и удалиться искать себѣ какого-нибудь спокойного мѣста, что сдѣлало еще нѣсколько его товарищей и они разошлись въ разныя стороны по одиночкѣ». (Заўважым, у паведамленні няма гаворкі пра два баі!)

Далей рэшткі групы Р. Рагінскага (у колькасці 13 чалавек) кінуліся ва ўсход­нім напрамку – пайшлі праз вёску Ганцавічы (аднайменнага мястэчка яшчэ не было) ці праз Любашава, а таксама – Агарэвічы, Шашкі і Вялікія Круговічы. (…) 3 сакавіка Р. Рагінскі быў мясцовымі сялянамі схоплены і здадзены маскалям (так часта называлі не толькі расійцаў наогул, але і салдатаў расійскай арміі). Смяротны пры­суд камандзіру паўстанцкага атрада па просьбе аднаго з ворагаў – генерала Носціца, які высока ацаніў кемлівасць і смеласць свайго маладога візаві, – быў заменены 20 гадамі катаргі.

У адным крыніцы сыходзяцца – наконт паспяховай і жорсткай пагоні за мя­цеж­нікамі. Іх царскія войскі даганялі і знішчалі. Вясковыя старажылы распа­вя­далі, што аднаго з паўстанцаў, удзельніка бою пад Боркамі, казакі пераследавалі ажно да Дзяніскавічаў. Ва ўрочышчы Конік яго злавілі і забілі. Лік палонных, па­вод­ле расійскай крыніцы, ішоў на дзясяткі. У выніку было схоплена (разам з Р. Рагінскім, якога злавілі апошнім) больш за 50 чалавек.

Больш за тое, некаторыя з сялянаў, спакушаныя ўзнагародай у некалькі руб­лёў, выдавалі паўстанцаў прадстаўнікам царскай улады. Але быў і адваротны бок расійскай агітацыі сялянаў супраць паўстанцаў. Сялянскія масы адчулі слабіну з боку ўлады. Памешчыкі, хоць сабе і нейтральныя ў стаўленні да падзеяў і матэ­рыяльна багатыя, як, прыкладам, Радзівілы, страцілі над нядаўнімі сваімі прыгон­нымі кантроль. А сілавыя праваахоўныя органы сканцэнтравалі сваю ўвагу на ба­раць­бе супраць інсурэкцыі. Таму з боку сялянаў імкліва распаўсюдзілася свавольства, якое мела вынікі ў выглядзе адмоваў ад выканання павіннасцяў, адмовы ад выпла­ты чыншу, самавольнага высякання лесу, збіцця стражнікаў і іншых злоўжыван­няў. Асабліва шырока такія настроі і дзеянні распаўсюдзіліся па Слуцкім павеце. Так, урон Л.Л. Радзівіла, дзяніскавіцкія ўладанні якога межавалі з Круговічамі, з прычыны крадзяжу лесу (высечана было 10 дзесяцінаў і 150 штук таварнага дубу) і сена (забрана 3500 вазоў) ацэньваліся да 10 000 рублёў. Што праўда, у ад­каз улада заявіла пра перабольшванне стратаў і небяспекі сялянскіх настрояў.

(…) Удакладненне падзеяў паўстання яшчэ чакае свайго даследчыка. Але су­пас­тавіўшы прыведзеныя матэрыялы крыніцаў і гістарыяграфіі дазваляюць выка­заць меркаванне, што бой непадалёк Хатынічаў і бой блізу Борак – гэта адна і тая ж падзея (адлегласць паміж вёскамі складае блізу 15 км і арыенціроўка на вёс­кі магла адбыцца з-за таго, што расійскія карнікі (прынамсі іх частка) ішлі не­падалёк Борак – з паўночнага ўсходу, з боку Слуцка ці Клецка, а паўстанцы – ка­ля Хатынічаў – з Пінска, што знаходзіўся на поўдзень). Да таго ж Боркі тым часам былі хутарскім пасяленнем, таму на яго маглі не арыентавацца ў адрозненне ад валаснога цэнтра Хатынічы. Несупадзенне ў датаванні магло ўзнікнуць з-за ка­рыс­тання бакамі календароў: юліянскім паслугаваўся расійскі бок, грыгарыян­скім – ін­сургенцкі. У ХІХ ст. паміж гэтымі календарамі розніца была ў 12 дзён са спазненнем юліянскага. Больш турбуе супрацьлегласць у ацэнках зыходу сутычкі і стаўленне да ваюючых бакоў мясцовых сялянаў. Аднак і такое ў гісторыі сустра­каецца пастаянна: калі выдаецца жадаемае за сапраўднае ці пры патрэбе пэўнай інтэрпрэтацыі падзеі (напрыклад, у вачах начальства або дзеля банальнай пра­па­ганды).

Цікава, што менавіта ў сувязі з боем непадалёк Борак Р. Рагінскі робіць наступную выснову: «Усё гэта ўжо мінула і паўтарыцца, дай Божа, не павінна. Край іншай дарогай мусіць здабыць самастойнасць».

Яшчэ адным пытаннем для сучаснікаў застаецца ўстанаўленне месцаў пахаванняў байцоў з абодвух бакоў. Многія з іх (асабліва з шэрагаў расійскай арміі) загінулі як наёмнікі ці ваеннаабавязаныя, нічога не разумеючы ў сутнасці падзеяў. З ліку паўстанцаў большасць змагалася за радзіму, за волю. Ахвяраў было шмат. Як паўстанцаў, так і расійскіх салдатаў. Некаторыя крыніцы кажуць, што, акрамя паўсотні ўцеклых, астатнія засталіся на месцы бою. А гэта прыкладна 100 чалавек. Дзе іхнія магілы?

 Анатоль ТРАФІМЧЫК

(Цалкам артыкул чытайце ў № % “Краязнаўчай газеты”)

Папярэднi артыкулДзе варта пабываць
Наступны артыкулАграсядзіба па-беларуску
Уладзiмiр Гiлеп
Уладзiмiр Гiлепhttp://www.bfk.by
Галоўны рэдактар

НАПІСАЦЬ АДКАЗ

Калі ласка, увядзіце ваш каментар!
Калі ласка, увядзіце ваша імя тут

Апошнія навіны

Падпішыцеся самі, падпішыце родную школу — інструкцыя, як аформіць падпіску праз інтэрнэт

Як падпісацца на «КРАЯЗНАЎЧУЮ ГАЗЕТУ» не адыходзячы ад камп'ютара? Зрабіць гэта цяпер можна на сайце «Белпошты». Для гэтага:

Школьнае краязнаўства

Дзеля развіцця навукова-даследчай дзейнасці як эфектыўнага чынніка павышэння якасці адукацыі і ўсебаковага развіцця асобы навучэнцаў пры канцы...

Унук – пра дзеда, майстра фатаграфікі

Асабістымі ўспамінамі пра знакамітага майстра мастацкай краязнаўчай фатаграфіі Яна Булгака падзяліўся яго ўнук Богдан Булгак. (Нагадаем нашым...

Да ўвагі! Полацк!

Сёння часам можна пачуць: «Навошта нам Полацк? Нам хапае і гісторыі Вялікага Княства Літоўскага». Гэтыя людзі забылі,...
- Рэклама -

Жыццё для працы, для кніг, для людзей

Хачу расказаць пра свайго прадзеда Васiля Паўлавіча Голуба, дзеда майго бацькі. Нарадзiўся ён у вёсцы Параслішча Акцябрскага...

«Зносіны» з мінуўшчынай

«Малая радзіма – вялікая гісторыя» – пад такой назвай у Пескаўскай сельскай бібліятэцы адбылося чарговае пасяджэнне аматарскага аб'яднання...

Варта прачытаць

Школьнае краязнаўства

Дзеля развіцця навукова-даследчай дзейнасці як эфектыўнага чынніка...
- Рэклама -

Вам таксама можа спадабацца
Рэкамендуем вам